Het gebruik van geneeskrachtige kruiden is al zo oud als de mensheid, en de interesse ervoor onder consumenten neemt de laatste jaren weer sterk toe.

Uiteraard is niet alles wat vroeger al gedaan werd of wat uit de natuur komt ook goed voor je of effectief als medicijn.
Denk maar aan de bosjes ‘welriekende’ geneeskrachtige kruiden die in Europa aan deurposten gehangen werden, om zo de builenpest buiten de deur te houden. We weten allemaal wel zo’n beetje hoe dat afliep.
Of denk aan de ontdekking van gevaarlijke stoffen in sommige geneeskrachtige kruiden, zoals Asarum: een groep kruiden die vroeger als laxeermiddel werden gebruikt maar waarvan ontdekt werd dat ze ook kankerverwekkende stoffen bevatten.
Om nog maar niet te beginnen over al de kwakzalverij en ronduit gevaarlijke beweringen die je tegenwoordig online vindt als je  informatie zoekt over geneeskrachtige kruiden.

Ondanks dit soort voorbeelden, zijn geneeskrachtige kruiden al eeuwen onze belangrijkste metgezel in het bestrijden van allerhande kwalen en ziektes.
Een heel groot deel van de medicijnen die vandaag de dag bestaan, heeft een natuurlijke oorsprong. De medicijnen bevatten stoffen uit natuurlijke bronnen zoals geneeskrachtige kruiden, of synthetische stoffen die hierop gebaseerd zijn.

De wetenschap rondom geneeskrachtige kruiden

Het bestaan van geneeskrachtige kruiden valt niet te ontkennen. Toch hebben ze soms een slecht imago, wat vooral te wijten is aan de talloze kwakzalvers en pseudowetenschappers die in veel populaire media overheersen.
Maar in de wetenschap is altijd al veel aandacht besteed aan de werking van geneeskrachtige kruiden. De eerste bekende botanische tuinen die gericht waren op medicinale planten ontstonden al duizenden jaren voor onze jaartelling. Ook zie je de historische interesse in geneeskrachtige kruiden nog terug in veel plantnamen. Zo werd vaak het achtervoegsel ‘officinalis’ toegevoegd, zoals in Calendula officinalis en  Borago officinalis. Dit duidde op medische toepassing van een plant.

De tak van wetenschap die zich met geneeskrachtige kruiden en ander geneeskrachtig plantmateriaal bezighoudt, wordt tegenwoordig farmacognosie genoemd.

Was het in de moderne tijd heel lang traditie om de werkzame stoffen uit geneeskrachtige kruiden en ander plantmateriaal te identificeren en deze vervolgens te isoleren of na te maken, neemt tegenwoordig de interesse weer toe voor de werking van deze stoffen binnen het complexe netwerk van de planten zelf.

Geneeskrachtige kruiden: een bescheiden overzicht

Om het belang van geneeskrachtige kruiden te illustreren, is het natuurlijk interessant een aantal bijzondere voorbeelden uit te lichten.
We hebben hieronder een lijst samengesteld van bekende geneeskrachtige kruiden. Die is puur ter illustratie en geeft natuurlijk geen uitputtende opsomming van alle geneeskrachtige kruiden en hun (mogelijke)  werking.
We geven algemene informatie over deze geneeskrachtige kruiden en vermelden of er bewijs is voor een bepaalde werking en of er eventuele nadelen aan het gebruik kleven.

Natuurlijk is dit geen handleiding om zelf maar aan de slag te gaan. Zelfmedicatie met behulp van geneeskrachtige kruiden is niet verstandig en kan soms zelfs gevaarlijk zijn.
Ervaar je bepaalde klachten, overleg dan altijd eerst even met je arts. Zijn er geneeskrachtige kruiden die je overweegt te gebruiken, schroom dan niet om het daar met je arts over te hebben.

Geneeskrachtige kruiden #8: Stinkende Gouwe

Stinkende gouwe is met z’n kleine gele bloemetjes en typische bladvorm een bekend ‘onkruid’. Het meest typerende kenmerk van deze plant is het oranjegele melksap dat zich in de stengels schuilhoudt.

De plant is bij geringe inname al toxisch, en er bestaan sterke aanwijzingen dat inwendig gebruik ernstige leverschade tot gevolg kan hebben. Toch mogen we de stinkende gouwe wel tot de geneeskrachtige kruiden rekenen. Zo hebben bepaalde stoffen in de plant een bewezen ontstekingsremmende of pijnstillende werking.
De plant staat echter vooral bekend als remedie tegen wratten, en heeft daar ook de bijnaam ‘wrattenkruid’ aan te danken. Voor die werking bestaat wel slechts anekdotisch bewijs.

Geneeskrachtige kruiden #7: Lavendel

Lavendel ken je misschien van de ouderwetse geurzakjes die vroeger in de kledingkast of op het toilet werden gehangen. En anders vast wel als populaire tuinplant. Het is een van die geneeskrachtige kruiden die heel veel toepassingen kent: culinair, in cosmetica en in aromatherapie bijvoorbeeld.

Lavendel zou een kalmerende werking hebben en er zijn behoorlijk wat studies gedaan die dat ondersteunen. In een studie uit 2009 onder patiënten met een angststoornis bleek lavendelolie zelfs net zo effectief als gangbare psychotrope medicijnen.
Dat soort uitkomsten maakt de toepassing van geneeskrachtige kruiden natuurlijk erg interessant.

Geneeskrachtige kruiden #6: Pepermunt

Je denkt bij pepermunt misschien als eerste aan de groene munt waar lekkere thee van gezet wordt. Maar de echte pepermunt is een kruid dat ontstaan is uit een natuurlijke kruising tussen deze munt en watermunt. Beide worden als geneeskrachtige kruiden al eeuwen ingezet voor allerhande kwaaltjes, van waterige ogen tot huidproblemen. Voor veel van de toepassingen bestaat geen bewijs.

Maar uit studies blijkt dat pepermuntolie in sommige gevallen wel degelijk effectief is. Zo heeft het een spierontspannende werking bij klachten door prikkelbare darm syndroom.  Enkele studies vonden zelfs aanwijzingen dat de pepermuntolie wel eens effectiever kon zijn dan conventionele spierontspanners.

Geneeskrachtige kruiden #5: Goudsbloem

De goudsbloem is een van die geneeskrachtige kruiden waarvan vooral de botanische naam een belletje doet rinkelen: Calendula officinalis. Denk maar aan de bekende Calendulazalf.

Zoals we bij meer geneeskrachtige kruiden in dit lijstje zien, is het gebruik met de jaren veranderd. Vroeger werd Calendula onder andere gebruikt voor de behandeling van maagklachten, maagzweren en menstruatiepijnen. Maar tegenwoordig weten we dat het kruid in dat opzicht niet of nauwelijks werkzaam is.  Wel zijn er een aantal studies die de uitwendige werking van Calendula ondersteunen. Het kruid heeft o.a. een antibacteriële werking en kan verlichting bieden bij diverse huidproblemen.

Overigens geldt ook hier weer dat het gebruik van geneeskrachtige kruiden iets is om voorzichtig mee te zijn. Het gebruik van Calendula kan allergische reacties opwekken. Ook wordt het gebruik tijdens zwangerschap of het geven van borstvoeding afgeraden.

Geneeskrachtige kruiden #4: Moederkruid

Moederkruid, een plantje uit dezelfde geslachtengroep als de kamille, kom je regelmatig in het wild tegen. Het kruid heeft witte bloemetjes met een geel hart en een karakteristieke geur.

Zoals met veel geneeskrachtige kruiden het geval is, is moederkruid door de geschiedenis heen als middel tegen allerlei kwalen ingezet: van spijsverteringsproblemen, gewrichtsproblemen, koorts en tandpijn tot insectenbeten. En er blijken inderdaad stoffen in moederkruid te zitten die zo’n brede toepassing ondersteunen. Stoffen met bijvoorbeeld een onstekingsremmende of pijn- en koortsverlagende werking.

Het bekendst, en wellicht best onderzocht, is de werking van moederkruid bij migraine. In een recente studie uit 2015 hadden de proefpersonen die moederkruid gebruikten gemiddeld ruim een halve aanval per maand minder. Wel bleek er nauwelijks effect op de heftigheid van de aanvallen.

Net als bij eerder genoemde geneeskrachtige kruiden is het gebruik overigens niet zonder risico. Er zijn bijwerkingen bekend, waaronder een verhoogde hartslag en mondzweren. Het gebruik door zwangere vrouwen wordt ten zeerste afgeraden.

Geneeskrachtige kruiden #3: Komkommerkruid

Komkommerkruid, ook wel borage genoemd, zie je weer steeds vaker in tuinen opduiken. Zaadjes van het komkommerkruid zitten regelmatig tussen de populaire bijenmixen of inheemse bloemenmengsels. Ook is het gebruik ervan in de keuken niet onbekend.

Komkommerkruid mogen we bovendien ook tot de geneeskrachtige kruiden rekenen. En, ook hier geldt weer dat de plant door de geschiedenis heen met wisselend succes voor uiteenlopende kwalen werd ingezet, waaronder artritis. En voor dat laatste bestaat wel enig bewijs. Verlichting van klachten bij reumatoïde artritis wordt doorgaans toegeschreven aan het in komkommerkruid aanwezige linolzuur.

Geneeskrachtige kruiden #2: Sint-janskruid

Ook sint-janskruid behoort tot de geneeskrachtige kruiden waarvan het gebruik al eeuwen teruggaat. Werd het vroeger voor allerhande zaken gebruikt, waaronder nierproblemen en wondheling, staat het kruid nu vooral bekend als middel in de strijd tegen lichte of matige depressie. Sinds enkele jaren bestaat er zelfs een sint-janskruidpreparaat dat als goedgekeurd medicijn verkocht mag worden.

De literatuur met betrekking tot sint-janskruid illustreert weer dat het gebruik van geneeskrachtige kruiden niet altijd zonder gevaar is. Zo kan sint-janskruid de werking van andere medicijnen beïnvloeden. Mogelijke bijwerkingen zijn o.a. vermoeidheid, maagproblemen en hoofdpijn. Er zijn zelfs een aantal gevallen van psychose bekend waarbij het gebruik van sint-janskruid mogelijk een grote rol heeft gespeeld.
Overweeg je sint-janskruid te gebruiken, doe dit dan uitsluitend in overleg met een arts.

Geneeskrachtige kruiden #1: Cannabis

Ongetwijfeld mag voor velen deze bijzondere plant in een overzicht van geneeskrachtige kruiden niet ontbreken: de cannabis. En hoewel niet onomstreden, is dit beroemde en beruchte plantje toch zeker wel interessant.

Er zijn sterke bewijzen voor de rol die cannabis kan spelen bij het verlichten van chronische pijn en bij het opwekken van de eetlust. Iets minder sterk, maar wel aanwezig in de wetenschappelijke literatuur, zijn bewijzen voor een positieve invloed van cannabisgebruik voor mensen die aan spasmen lijden of voor patiënten die als gevolg van chemokuur last krijgen van misselijkheid. Voor het nut van sommige toepassingen, zoals cannabis als middel tegen groene staar, bestaat geen of nauwelijks bewijs.

Daarentegen zijn er ook bijwerkingen bekend van cannabis, die men zeker niet te licht op moet vatten:  lusteloosheid, apathie, angstgevoelens. Bij langdurig gebruik kan de hersenfunctie aangetast worden. En berucht is de link tussen cannabisgebruik en psychose in sommige individuen.

Soms kom je in (sociale) media extreme uitspraken tegen over cannabis. Voorbeelden zijn ‘Cannabis is het sterkste medicijn ter wereld’ of  ‘Cannabis werkt beter tegen kanker dan wat dan ook’. Dat soort beweringen is niet alleen onbetrouwbaar of onwaar maar gezien de mogelijke bijwerkingen zelfs ronduit gevaarlijk.
Je kunt ze niet los zien van de discussies rondom legalisering, waarbij de gemoederen al snel naar het extreme neigen. Je doet er goed aan ze volledig te negeren. Haal informatie over cannabis of andere geneeskrachtige kruiden uit betrouwbare en wetenschappelijke, peer-reviewed bronnen.

Ondanks de talrijke misinformatie rondom cannabis, heeft het toch zeker een plek verdiend tussen andere bijzondere geneeskrachtige kruiden, waarvan de werking soms vaststaat, vaak deels onzeker is maar altijd nog meer onderzoek verdient.